Ciliopathieën zijn zeldzame genetische aandoeningen die worden veroorzaakt door afwijkingen aan de primaire cilia, cellulaire structuren die essentieel zijn voor de communicatie tussen cellen en voor de ontwikkeling van organen. Tot nu toe werden deze aandoeningen vooral in verband gebracht met aantasting van de nieren, de lever of de ogen. Recent onderzoek onder leiding van Patrick Jacquemin (onderzoeker aan het Institut de Duve, UCLouvain) en Isabelle Scheers(kinder-gastro-enteroloog aan de Cliniques universitaires Saint-Luc en onderzoeker aan het Institut de Duve) brengt echter een nieuw aspect van deze aandoeningen aan het licht: een specifieke aantasting van de alvleesklier, die zij ciliogene pancreatopathie noemen.
Deze ontdekking, die op 18 augustus 2026 werd gepubliceerd in het tijdschrift Gut, kwam tot stand dankzij de steun van het GENeHOPE-fonds en een nauwe samenwerking met een team van het Institut Imagine in Parijs.
Adipopancreatose: wanneer de alvleesklier verandert in vetweefsel
De studie heeft een nieuw mechanisme aan het licht gebracht: bij bepaalde patiënten met een ciliopathie ondergaat de exocriene alvleesklier – het deel dat verantwoordelijk is voor de productie van spijsverteringsenzymen – een geleidelijke degeneratie. De acinaire cellen van de alvleesklier verdwijnen langzaam en worden vervangen door vetweefsel. De onderzoekers hebben dit proces adipopancreatose genoemd.
Om dit fenomeen te begrijpen, heeft het team:
- Een cohort van bijna 350 patiënten onderzocht die al vanaf hun kinderjaren afwijkingen aan de alvleesklier vertoonden.
- Bij sommige van deze patiënten mutaties in de genen HNF1B en NPHP3 geïdentificeerd.
- Muismodellen ontwikkeld met vergelijkbare mutaties als die bij de patiënten. Bij deze muizen stelden de onderzoekers een geleidelijke verschrompeling van de alvleesklier en een ophoping van vetweefsel vast, wat het mechanisme van adipopancreatose bevestigde.
Vervolgens maakte niet-invasieve beeldvorming met een Dixon-MRI het mogelijk om de hoeveelheid vet in de alvleesklier te meten bij patiënten met HNF1B- of NPHP3-mutaties. Het resultaat: hun alvleesklier bevatte significant meer vet dan die van gezonde personen. Daarmee werd aangetoond dat dit fenomeen ook bij de mens voorkomt.
Belangrijke klinische gevolgen
Deze ontdekking verruimt het spectrum van aandoeningen die verband houden met ciliopathieën en benadrukt het belang van een vroegtijdige evaluatie van de alvleesklier bij patiënten met mutaties in genen zoals HNF1B of NPHP3. Een exocriene pancreasinsufficiëntie (een tekort aan spijsverteringsenzymen) kan immers leiden tot:
- Spijsverteringsproblemen, zoals diarree en malabsorptie.
- Voedingstekorten.
- Een mogelijke verergering van niercomplicaties, omdat diarree kan leiden tot een verhoogde opname van oxalaat in de darm, wat de nieren kan beschadigen.
Waarom is dit belangrijk?
Tot nu toe werd de alvleesklier niet beschouwd als een belangrijk orgaan dat door ciliopathieën wordt aangetast. Deze studie toont aan dat de medische opvolging van patiënten in de toekomst moet worden uitgebreid, met een systematische evaluatie van de pancreasfunctie, vooral bij patiënten met onverklaarde spijsverteringsklachten.
Een internationale samenwerking en cruciale financiering
Dit onderzoeksproject werd financieel ondersteund door GENeHOPE, een fonds dat zich inzet voor onderzoek naar zeldzame genetische aandoeningen. De samenwerking met het laboratorium van Sophie Saunier en Amandine Viau van het Institut Imagine in Parijs, gespecialiseerd in genetische aandoeningen die de nieren aantasten, was bepalend om verschillende expertises samen te brengen en de ontdekkingen te versnellen.
Zoals al werd benadrukt in het artikel van 15 september 2025, maakt het bundelen van expertise het mogelijk om onderzoek sneller vooruit te helpen. Dankzij deze synergie konden de onderzoekers de aantasting van zowel de nieren als de alvleesklier binnen één en dezelfde studie in kaart brengen. Dit opent de weg naar onderzoek naar toekomstige, gerichte behandelingen.
En wat brengt de toekomst?
De onderzoekers willen nu:
- De frequentie van deze pancreatopathie bij andere ciliopathieën onderzoeken.
- Toegankelijke screeningmethoden ontwikkelen, zoals biomarkers en beeldvorming.
- Therapeutische pistes onderzoeken om schade aan de alvleesklier te voorkomen of om te keren, door de verstoringen van de primaire cilia aan te pakken.
In afwachting daarvan biedt deze ontdekking alvast een nieuwe piste om de levenskwaliteit van patiënten te verbeteren.
Meer informatie
- Wetenschappelijk artikel: Ciliogenic pancreatopathy reveals a link between ciliopathies and exocrine pancreatic disease (Gut, 18/08/2026)
